Żmudzki Park Narodowy

W latach 1960–1962 armia sowiecka zbudowała w lesie Plokštinė nad jeziorem Plateliai pierwszą w Związku Radzieckim podziemną bazę wyrzutni rakiet balistycznych. Około 10 000 żołnierzy-budowlańców wykopało 27-metrowe szyby ręcznie, łopatami, „jak studnie”. Od 1963 do 1978 roku stały tu cztery rakiety R-12 z głowicami termojądrowymi, wycelowane w miasta Europy Zachodniej. Cele zmieniano co kilka lat, ale żadnej rakiety nigdy nie wystrzelono. Wojsko opuściło bazę 18 czerwca 1978 roku, wprowadził się tu obóz pionierski, a w 2012 roku muzeum otwarto dla zwiedzających.

‍

Pod ziemią idziesz korytarzem z białą linią na podłodze, oglądasz odtworzone stanowisko dowodzenia, gabinet dowódcy i węzeł łączności, a także zaglądasz do prawdziwego silosu rakietowego. Wystawa o zimnej wojnie, modele rakiet i symulacja wybuchu jądrowego w dawnym magazynie robią wrażenie nawet na nastolatkach, którzy nie lubią muzeów. Pół kilometra dalej stoi dawne miasteczko wojskowe: około dziesięciu budynków można obejrzeć z zewnątrz, a w 2025 roku pojawiły się tablice informacyjne i makieta 3D miasteczka.

Ten dziwny i piękny ogród stworzył kamieniarz samouk Vilius Orvidas (1952–1992), trzecie pokolenie rodziny kamieniarzy. W 1973 roku, po powrocie z wojska, zaczął razem z ojcem zwozić do domu głazy, które miały zostać wysadzone podczas sowieckiej melioracji. Tak samo postępował ze stuletnimi drzewami, pniami i dawnymi narzędziami rolniczymi z rozbieranych zagród. Wyrosły z nich kompozycje religijne i artystyczne, które nie podobały się władzom sowieckim. W 1989 roku Vilius został franciszkaninem, bratem Gabrielem, a w 1992 roku zmarł nagle podczas pracy w zagrodzie.

‍

Ścieżki prowadzą między kamieniami, drewnianymi rzeźbami i dawnymi przedmiotami, „łącznie nawet z czołgiem”. Zwiedzający są zachęcani, by sami uderzyli w wielki dzwon. Wspinanie się na kamienie i drewniane konstrukcje jest zabronione, a dzieci trzeba pilnować. Nie ma kawiarni, więc na dłuższą wizytę weź przekąski.

Jezioro Plateliai jest największym i najgłębszym jeziorem na Żmudzi: około 1200 ha powierzchni i prawie 50 m głębokości, z siedmioma wyspami. Według legendy nad łąkami przez trzy dni wisiała ogromna czarna chmura, aż pewna staruszka zawołała „Kāp platē lėij!” („Jak szeroko pada!”), a chmura spadła i stała się jeziorem. W XV wieku na Wyspie Zamkowej stał zamek książęcy, połączony z półwyspem Šventorkalnis drewnianym mostem o długości prawie 300 m.

‍

Od końca XVIII wieku do 1940 roku dwór Plateliai należał do francuskich hrabiów de Choiseul-Gouffier. Drewniany pałac spłonął w 1943 roku, ale stajnie, spichlerz i stodoła przetrwały. Muzeum ostatków w stajniach ma ponad 300 masek: Plateliai słynęły z obchodów Užgavėnės nawet w czasach sowieckich, gdy święto było zakazane. W parku dworskim rośnie Jesion Czarownic, najgrubszy jesion na Litwie, o obwodzie 7,56 m.

• W poniedziałki Zagroda Orvidasów, wystawy w dworze Plateliai i centrum dla zwiedzających są nieczynne. Muzeum Zimnej Wojny jest otwarte codziennie, więc zaplanuj dzień wokół niego i spaceru nad jeziorem, na przykład 4-kilometrową ścieżką przyrodniczą Šeirė.
• W grudniu–lutym Zagroda Orvidasów jest nieczynna. Jedź prosto do Muzeum Zimnej Wojny, a potem do Plateliai (wtorek–sobota).
• W niedziele poza latem wystawy w dworze Plateliai i centrum dla zwiedzających są nieczynne.
• Na początku lipca odbywa się Wielki Odpust w Kalwarii Żmudzkiej (w 2026 roku 1–12 lipca). To niezwykłe przeżycie, ale ruch przez miasteczko jest powolny, a miejsc parkingowych mało.

‍

Takiego dnia nie da się zorganizować komunikacją publiczną: autobusy z Płungian do Plateliai kursują tylko wczesnym rankiem i wieczorem, a do Muzeum Zimnej Wojny nie dojeżdża żaden.

Dzieci w wieku przedszkolnym wchodzą do Muzeum Zimnej Wojny bezpłatnie, ale muszą być pod opieką dorosłego, a wózków nie wolno wprowadzać pod ziemię. Część podziemna nie jest przystosowana dla osób o ograniczonej sprawności ruchowej: mogą one zwiedzić centrum dla zwiedzających i wystawę plenerową. Od października do kwietnia muzeum prowadzi programy dla różnych grup wiekowych, na przykład grę typu escape room „Operacja SS4 Sandal” dla osób od 16 lat; trzeba je rezerwować z wyprzedzeniem.